Tôm chân  trắng  (còn  gọi  là tôm thẻ chân trắng, tôm thẻ) có  tên khoa học Litopenaeus vannamei (tên cũ Penaeus vannamei) phân bố tự nhiên ở biển phía đông Nam Mỹ, nơi có nhiệt độ nước cao hơn 20 độ C quanh năm, từ vùng Sonora thuộc Mêhicô,  đến  phía  bắc  Pêru.

Quá trình phát triển nuôi tôm chân trắng
Việc sinh  sản  nhân  tạo  tôm chân  trắng  (TCT)  thành  công lần  đầu  tiên  vào  năm  1973  ở Florida  từ  nguồn  tôm  bố  mẹ tự  nhiên  khai  thác  ở  Panama đã  dẫn  tới  quá  trình  phát  triển nhanh  chóng nuôi  loài  tôm này ở Trung, Nam Mỹ và Hawaii từ năm  1976.  Sản  lượng  năm  1998 đã đạt đỉnh  193.000  tấn,  sau đó giảm dần vì bùng phát dịch đốm trắng.  Việc  di  giống  nuôi  loài này ở châu Á sau đó đã làm sản lượng tăng vọt tới 1,386 triệu tấn năm 2004, trong đó Trung Quốc đóng  góp  700.000T,  Thái  Lan 400.000T,  Inđônêxia  300.000T. Sản  lượng  của  Việt  Nam  năm 2004  được  FAO  ghi  nhận  là 50.000T.  Hawaii  trở  thành trung  tâm  nghiên  cứu  thuần hóa  TCT,  sản  xuất  giống  sạch bệnh  –  kháng  bệnh  (SPF/SPR), và cải  thiện  tốc độ  tăng  trưởng.

Ở  Đông  Nam  Á,  Thái  Lan, tiếp  theo  là  Inđônêxia  cũng  cho phép  nuôi  TCT  từ  đầu  những năm  2000,  nhưng  chỉ  bằng  tôm giống SPF/SPR. Các nước khác ở khu  vực Đông Nam Á  và Nam Á  lúc  đầu  đều  có  tiếp  cận  khá dè  dặt  với  loài  này,  chẳng  hạn Campuchia,  Ấn  Độ,  Malaixia, Mianma,  Philipin  đều  chỉ  cho nuôi  thử nghiệm, do  lo ngại  lan truyền mầm bệnh mới,  chủ yếu là  vius  hội  chứng  Taura  (TSV), lên các đối tượng bản địa.

Thái Lan  là nước đi đầu khu vực Đông Nam Á về nuôi TCT, sản  lượng  hiện  lên  tới  khoảng 500.000  tấn mỗi năm. Nước này cũng đi đầu trong nghiên cứu tự sản  xuất  giống  TCT  sạch  bệnh, kháng  bệnh  và  cải  thiện  tốc  độ tăng trưởng để đáp ứng nhu cầu nuôi  trong  nước  và  XK.  Thậm chí, họ đã  có bộ giống TCT  cho các vùng  nuôi  có  những  điều kiện tự nhiên khác nhau.

Việt Nam  cũng  là một  trong những nước đầu  tiên ở khu vực Đông  Nam  Á  du  nhập  giống TCT, nhưng lại là nước phát triển nuôi loài này vào loại chậm trong khu vực. Từ năm 1996-1997, một việt kiều Mỹ là ông Trần Kia đã lập dự án xin nhập giống TCT về nuôi tại Bạc Liêu, nhưng mãi đến năm 2001-2002 Bộ Thủy sản (cũ) mới  cho  3  doanh  nghiệp  100% vốn nước ngoài là Công ty Duyên Hải (Bạc Liêu), Công ty Việt Mỹ (Quảng Ninh)  và  Công  ty Asia Hawaii (Phú Yên) được nhập con giống  SPF để  nuôi  thử  nghiệm.

Từ năm 2002, do bị  thiệt hại trong  nuôi  tôm  sú,  nhiều  địa phương ở phía Bắc và miền Trung đã chuyển sang nuôi TCT và thu được kết quả tốt; vậy nhưng phải đến đầu năm 2008, với Chỉ thị số 228 của Bộ trưởng Bộ NN&PTNT ngày  25/1/2008,  đối  tượng  này mới  được  phép  đưa  vào  nuôi ở  các  tỉnh  phía  Nam  trong  các vùng quy hoạch và  theo những điều kiện nhất định.

Tuy  các  DN  đã  nhìn  thấy triển vọng của TCT ở Việt Nam từ  rất  sớm,  song quá  trình phát triển  nuôi  ở Việt Nam  đi  chậm hơn  nước  láng  giềng  Thái  Lan tới gần 10 năm. Đặc biệt, mặc dù cũng  có  đề  tài  nghiên  cứu  sản xuất  giống  được  “bảo  vệ  thành công” từ năm 2004, đến nay hầu hết đàn tôm TCT bố mẹ vẫn phải dựa vào nguồn NK.

Sự thận  trọng  của  cơ  quan quản  lý  đối  với một  đối  tượng nuôi mới  là hết sức cần  thiết để bảo  vệ  nguồn  gen  sinh  vật  bản địa và phòng ngừa sự xâm nhập của các mầm bệnh mới, song sự thận  trọng  thái  quá  như  trong trường hợp này  lại gây  thiệt hại lớn  về  kinh  tế  đối  với  cả  người nuôi, DN chế biến XK và cho cả đất nước.

Chỗ đứng của tôm chân trắng ở Việt Nam
Mặc dù mới được phép nuôi trên địa bàn cả nước 3 năm, sản phẩm  TCT  đã  đóng  góp  ngày càng quan trọng cho XK thủy sản Việt Nam. Giá  trị XK  của  riêng tôm chân trắng năm 2010 đã đạt 414,6 triệu USD, tăng gấp rưỡi so với năm 2009, bằng 20% giá trị XK tôm nói chung và bằng 8% tổng giá  trị  XK  tất  cả  các  sản  phẩm thủy  sản  trong  năm.  Thị  phần của một  loài  như  vậy  là  không hề nhỏ. Ở đây chưa nói đến một sản  lượng đáng kể TCT tiêu thụ nội địa và XK tiểu ngạch. Sự tăng trưởng liên tục cả diện tích nuôi, sản lượng và giá trị XK chứng tỏ TCT đã  có  chỗ đứng vững  chắc trong cơ cấu giống thủy sản nuôi ở Việt Nam.

Tất nhiên, với Việt Nam, tôm sú vẫn là một đối tượng thủy sản XK  chủ  lực,  nhất  là  thế  mạnh cạnh tranh trên thị trường tôm cỡ lớn, nhưng sự có mặt của TCT đã tạo nên sự đa dạng, cả về chủng loại  sản  phẩm  lẫn  phổ  giá  bán, phù  hợp  với  nhiều  đối  tượng khách hàng.

Một  điểm  nữa,  nếu  chú  ý rằng,  theo  thống  kê  của  Bộ NN&PTNT, diện  tích nuôi TCT năm 2010 là 25.000 ha, sản lượng 135.000T, đem lại 414,6 triệu USD giá trị XK; trong khi đó diện tích nuôi tôm sú bằng 613.000 ha, sản lượng  330.000T,  đem  lại  1.439 triệu USD, có thể thấy TCT được nuôi  tập  trung hơn, do đó hiệu quả  sử dụng đất  cao hơn nhiều so với tôm sú.

Nếu mấy năm  trước, một  số DN chế biến còn e ngại TCT do chi  phí  nhân  công  chế  biến  cao hơn nhiều so với tôm sú, thì nay TCT đã có mặt  trong danh mục sản phẩm của tất cả các nhà XK tôm Việt Nam.

Ông  Trần  Văn  Lĩnh,  TGĐ Thuận Phước Corp  – đơn  vị đã “xé rào” XK TCT từ 7 năm qua – cho biết, sản phẩm TCT có nhiều lợi  thế  riêng,  do  “có  mùa  vụ nuôi hầu như quanh năm”. Đặc biệt ở miền Trung,  thời kỳ nuôi TCT hiệu quả  cao nhất  lại  là  từ tháng 9 đến tháng 1 năm sau, tuy tốc độ  lớn chậm hơn so với  thời kỳ  tháng  4-6, nhưng  ít  bệnh do môi trường ổn định, lại không bị thiên  tai đe dọa. Người nuôi áp dụng kỹ thuật thả mật độ cao rồi thu tỉa dần cỡ lớn có thể sản xuất được TCT cỡ lớn tới 20-21”.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, TGĐ Utxi  Co  cho  biết,  TCT  cũng  có thể nuôi quanh năm ở Sóc Trăng và  thu  được  tôm  cỡ  lớn. Người nuôi  còn  sáng  tạo  kỹ  thuật  gây nuôi tảo thích hợp để TCT thành phẩm  cỡ  lớn,  chắc  thịt,  có màu thịt đỏ không thua gì tôm sú.

Vấn đề phải giải quyết
Hiện  nay,  vấn  đề  hàng  đầu quyết  định  thành  bại  của  nuôi TCT  là  con  giống.  Đây  là  điều được nhắc đi nhắc lại trên nhiều diễn  đàn  về  nuôi  TCT  ở  cả  3 miền,  nhưng  tương  lai  vẫn  còn chưa sáng tỏ. Bộ Thủy sản trước đây,  Bộ  NN&PTNT  hiện  nay cũng đã chi không ít tiền cho các đề tài nghiên  cứu,  song  sau khi bảo  vệ  thành  công,  các  kết  quả nghiên  cứu  được  đưa  vào  thực tiễn ra sao ít người biết.